Các mặt phẳng và thiết đồ giải phẫu

Các mặt phẳng và thiết đồ giải phẫu là những công cụ mô tả hướng chia cơ thể và hình ảnh tại một vị trí cắt. Mặt phẳng đứng dọc chia phải–trái, mặt phẳng đứng ngang chia trước–sau, còn mặt phẳng ngang chia trên–dưới. Thiết đồ cho biết những cấu trúc nằm tại mức cắt.

Mặt phẳng giải phẫu khác thiết đồ như thế nào?

Mặt phẳng giải phẫu là một mặt phẳng tưởng tượng đi qua cơ thể. Thiết đồ là hình thể hiện các cấu trúc bị một mặt phẳng cắt qua; thiết đồ có thể được tạo từ mẫu giải phẫu hoặc biểu diễn bằng hình ảnh. Một hướng mặt phẳng có thể tạo nhiều thiết đồ ở các vị trí khác nhau.

Các hướng được quy chiếu theo tư thế giải phẫu: cơ thể đứng thẳng, đầu và mắt hướng ra trước, hai tay ở hai bên, lòng bàn tay hướng ra trước, bàn chân hướng ra trước. Trước là phía mặt bụng; sau là phía lưng. Trên hướng về đầu, dưới hướng về bàn chân; phải và trái luôn là của cơ thể được khảo sát.

Cần phân biệt hướng cắt, tức cách mặt phẳng được đặt, với mức cắt, tức vị trí mặt phẳng đi qua. Cùng một hướng cắt nhưng khác mức sẽ gặp các cấu trúc khác nhau.

Mặt phẳng đứng dọc, giữa và cạnh giữa là gì?

Mặt phẳng đứng dọc (planum sagittale) chạy theo hướng trước–sau và trên–dưới, chia cơ thể thành phần phải và trái. Mặt phẳng giữa (planum medianum) là mặt phẳng đứng dọc đi qua đường giữa cơ thể. Mặt phẳng cạnh giữa là mặt phẳng đứng dọc song song với mặt phẳng giữa nhưng lệch sang phải hoặc trái.

Mặt phẳng giữa chia cơ thể thành hai phần phải và trái, nhưng không có nghĩa hai phần chứa các cấu trúc giống hệt nhau. Nhiều cơ quan không nằm đối xứng qua đường giữa. Thiết đồ cạnh giữa vì vậy có thể gặp những cấu trúc không xuất hiện trên thiết đồ giữa.

Thiết đồ đứng dọc giúp theo dõi quan hệ trước–sau và trên–dưới. Chẳng hạn, thiết đồ giữa qua cột sống cho phép khảo sát sự liên tiếp của các đốt sống theo chiều trên–dưới.

Mặt phẳng đứng ngang cho thấy những gì?

Mặt phẳng đứng ngang (planum coronale), còn gọi là mặt phẳng trán, chạy theo hướng phải–trái và trên–dưới. Nó chia cơ thể thành phần trước và phần sau, đồng thời vuông góc với mặt phẳng giữa. Trên thiết đồ đứng ngang, có thể so sánh vị trí phải–trái và trên–dưới của các cấu trúc tại cùng mức trước–sau.

Một thiết đồ đứng ngang qua não giúp quan sát quan hệ giữa các cấu trúc ở hai bên tại mức cắt đó. Qua bụng, hướng này có thể thể hiện gan ở bên phải và các cấu trúc lân cận, tuỳ vị trí mặt phẳng. Không phải mọi cấu trúc trong cùng một vùng đều xuất hiện trên cùng thiết đồ.

Khi chuyển mặt phẳng cắt từ trước ra sau, hình dạng và thành phần của thiết đồ thay đổi. Vì vậy, “thiết đồ đứng ngang qua bụng” chưa xác định đầy đủ một hình ảnh: vẫn cần biết mặt phẳng nằm ở đâu theo chiều trước–sau.

Mặt phẳng ngang hay mặt phẳng trục là gì?

Mặt phẳng ngang (planum transversum) chia cơ thể thành phần trên và phần dưới. Trong tư thế giải phẫu, nó vuông góc với các mặt phẳng đứng dọc và đứng ngang. Trong mô tả hình ảnh toàn thân, hướng này thường được gọi là hướng trục, tương ứng với thuật ngữ axial.

Thiết đồ ngang cho thấy quan hệ phải–trái và trước–sau tại một mức trên–dưới. Ví dụ, trên thiết đồ qua bụng có thận, có thể xác định vị trí của cơ quan này so với cột sống và các cấu trúc phía trước. Hai thận không nằm ở cùng độ cao hoàn toàn, nên hình cắt của chúng có thể khác nhau tại cùng một mức.

Một chuỗi thiết đồ ngang từ trên xuống dưới giúp theo dõi sự xuất hiện, thay đổi hình dạng và kết thúc của một cấu trúc. Tuy nhiên, “ngang cơ thể” không nhất thiết là “ngang cơ quan”: một cơ quan nằm nghiêng có thể bị cắt chếch dù mặt phẳng vẫn ngang với cơ thể.

Thiết đồ chếch khác các thiết đồ chuẩn thế nào?

Mặt phẳng chếch là mặt phẳng không trùng với các hướng đứng dọc, đứng ngang hoặc ngang chuẩn. Thiết đồ chếch được dùng khi cần quan sát theo hướng của một cơ quan nằm nghiêng. Trục dài là hướng kéo dài chủ yếu của cấu trúc; mặt phẳng theo trục dài giúp thể hiện cấu trúc dọc theo hướng đó.

Tim nằm chếch trong lồng ngực, nên mặt phẳng theo trục dài của tim không trùng hoàn toàn với các mặt phẳng chuẩn của cơ thể. Ngược lại, một mặt phẳng vuông góc với trục dài của cơ quan tạo hình cắt ngang cơ quan, dù đó có thể là hướng chếch đối với toàn thân.

Hướng cắt ảnh hưởng đến hình dạng nhìn thấy. Một cấu trúc dạng ống có thể hiện thành hình gần tròn khi cắt vuông góc với chiều dài, nhưng thành hình bầu dục hoặc kéo dài khi cắt chếch. Cần nhận biết hướng cắt trước khi diễn giải hình thể.

Các mặt phẳng liên quan thế nào đến lát cắt CT và MRI?

CT, hay chụp cắt lớp vi tính, dùng tia X để tạo hình ảnh cắt lớp. MRI, hay chụp cộng hưởng từ, dùng từ trường và tín hiệu cộng hưởng từ để tạo hình ảnh. Lát cắt là hình ảnh biểu diễn một lớp có bề dày nhất định, chứ không phải mặt phẳng toán học không có bề dày.

Ảnh CT thường được khảo sát dưới dạng lát cắt ngang và có thể được tái tạo, tức dựng lại từ dữ liệu ảnh, theo các hướng khác. MRI cũng cung cấp hình ảnh theo các mặt phẳng chuẩn hoặc chếch. Tên phương pháp chụp không tự xác định hướng của hình ảnh đang xem.

Theo quy ước hiển thị thường gặp, ảnh ngang được nhìn như từ phía bàn chân hướng lên đầu, khiến bên phải cơ thể nằm bên trái ảnh. Tuy nhiên, cần dựa vào dấu chỉ hướng trên từng hình. Khi đọc một chuỗi ảnh, hãy xác định hướng cắt, bên phải–trái và mức cắt trước khi so sánh các cấu trúc.

So sánh các mặt phẳng và quan sát trong mô hình 3D

Bảng dưới đây tóm tắt cách các mặt phẳng chia cơ thể và mục đích quan sát thường gặp. “Phần được chia” mô tả hai phía của mặt phẳng, không có nghĩa một thiết đồ chứa toàn bộ cấu trúc ở cả hai phía.

Trong mô hình 3D bên cạnh bài viết, có thể xoay, phóng to và cắt mô hình theo mặt phẳng đứng dọc, đứng ngang hoặc ngang. Khi đổi hướng quan sát, cần giữ nguyên các mốc phải–trái, trước–sau và trên–dưới của cơ thể, thay vì quy chúng theo vị trí trên màn hình.